De Kerk pretendeert dat er in de Liturgie een bovennatuurlijke werkelijkheid tegenwoordig gesteld wordt.
Ik geloof zij daarin gelijk heeft.
Ik denk alleen wel dat die pretentie alleen geloofwaardig gemaakt kan worden wanneer de vorm van de Liturgie dat ook duidelijk maakt.
Daarbij gaat het niet alleen om de inhoud, maar ook om de vorm, om de atmosfeer die wordt geschapen.
Liturgie dient plechtig, aandachtig en schoon te zijn. Alles wat de plechtigheid, de aandacht of de schoonheid verstoort dient achterwege te blijven.
Niet dat de Heer zijn genade niet schenkt als de priester een boxershort op zijn hoofd heeft, maar het wordt dan wel moeilijk voor de aanwezigen om zich op die genade af te stemmen.
Ik neem even de Eucharistie als voorbeeld.
In het Allerheiligst Sacrament heeft God zich kwetsbaar, zelfs hanteerbaar gemaakt. Wij kunnen het Mysterie van de Eucharistie niet vieren zonder de meest onvoorstelbare Kracht die er bestaat, het absolute Middelpunt, het Fundament onder al wat is te hanteren.
Hierbij past een heilige vrees, in de betekenis van absolute eerbied.
Als een medewerker van een kerncentrale nucleaire brandstof moet hanteren doet hij dat met de uiterste zorgvuldigheid en met eerbied voor de onvoorstelbare krachten die erin liggen opgeslagen. Als je ziet dat hij in zijn zwembroek en snorkel in het groen lichtende water van het reactorbad springt, zijn er voor de gemiddelde toeschouwer maar twee conclusies mogelijk: 1. Hij wil zelfmoord plegen, of 2. De reactorkern is niet echt, het is een dummy.
Reken er maar op dat zich in de Liturgie hetzelfde mechanisme voordoet. Als er overal in de kerk posters en kindertekeningen hangen, als de liederen infantiel zijn, als de priester de zaak presenteert als een spelletjespresentator, als hij de gebeden van het missaal van elk stekelig element ontdoet* en er truttigheden in brengt,** zijn er twee reacties mogelijk: 1. De priester heeft geen verstand, of 2. Hij heeft niks anders in zijn handen als een stukje brood, het is een dummy.
Als wij in de Liturgie het Lichaam van Christus hanteren zou er uit ons gedrag een spanning moeten spreken die (ruwweg) een mengsel is van 1. de spanning die iemand voelt die na tien jaar voor het eerst een geliefde zal terugzien en 2. de spanning die iemand voelt bij het hanteren van iets heel gevaarlijks, zoals kernenergie.
Weliswaar is God geen onbewuste materie die bij een verkeerde behandeling willoos tot een verwoestende reactie overgaat. Zijn Aanwezigheid in de Eucharistie is zelfs naar haar aard liefdevol en scheppend, niet vernietigend. Dat maakt Hem echter alleen ongevaarlijk door zijn eigen Wil, niet ongevaarlijk naar zijn Wezen. Zijn Aanwezigheid blijft in potentie (het woord zegt het al) oneindig veel machtiger dan alle kernkoppen, harde koppen, watervloeden, lavastromen, gedachten, gedichten, planeten, stormwinden, en zelfs tijden bij elkaar, en verdient een zekere heilige huiver (in de traditie de vreze Gods genoemd.)
‘De vreze des Heren is het begin van wijsheid’ bidden we elke zondag in de vespers (Ps. 111)
Zodra het Allerheiligste behandeld wordt als ongevaarlijk zullen wij ons vrijwel zeker overmoedig aan Hem bezondigen. Hij is Liefde, jawel, Hij is een barmhartige God, jazeker, maar Hij is ook de meest onvoorstelbare Macht, die ons allemaal in een fractie van een seconde zou kunnen uitwissen.
Zichtbaar werd de bedding der wateren, omgewoeld de grondslagen der wereld door uw dreigende gramschap, JHWH, door het stormgeweld van uw adem. Ps. 17:16
Mogen wij de goede God dan niet benaderen met gemeenzaamheid en innigheid? Jawel, maar niet met de op dit moment bijna overal vertoonde achteloosheid, als iemand die niet geacht wordt, op wie geen acht wordt geslagen.
Liefhebben is aandacht hebben voor de ander, iemand ten diepste kennen en erkennen, de ander nemen zoals hij of zij is. Daar hoort dus niet bij dat je de ander beschouwt als materiaal om mee te knutselen. Hoeveel huwelijken zijn er al niet gesneuveld omdat een van de partners de andere probeerde te veranderen in iets wat hij of zij niet was?
‘Ik hou van je, vooral als je piano gaat spelen, je haar afknipt, geen t-shirts van Iron Maiden meer draagt, andere vrienden neemt (o, en een andere moeder,) en het afleert om scheten te laten in bed.
Dit verhaal geldt ongewijzigd (nou ja, afgezien van de t-shirts en zo…) voor de verhouding van de mens tot God. God is voor jou een Mysterie dat je langzaam steeds een beetje beter kunt leren kennen, en dus niet iemand die je langzaam steeds een beetje meer naar je zin kunt verbouwen.
‘Heer, ik bemin U, vooral als Gij het nu eindelijk eens afleert almachtig te zijn en rechtvaardig, en plechtig belooft om in het vervolg alleen nog barmhartig te zijn en die lieve man uit Nazareth.’
Met deze achteloosheid maken wij het Mysterie van de Kerk voor buitenstaanders ontoegankelijk, dat wil zeggen, voor negentig procent van de mensen. Wanneer namelijk iemand hoort van het Mysterie van de Liturgie, en dan besluit eens naar een Mis te gaan, moet dat Mysterie wel zichtbaar gemaakt worden door het gedrag van de gelovigen en de priester. De Heer moet serieus genomen worden als wat Hij is, anders zal zijn Aanwezigheid door geen mens herkend worden. In veel te veel parochies gaat dat mis.
Zowel de liefde voor de Heer als de heilige huiver, de vreze Gods, moeten door woord en gedrag tot uitdrukking komen, anders wordt heel de Liturgie door de tegenstelling tussen wat zij pretendeert te doen (een ontzagwekkend Mysterie tegenwoordig stellen) en de vorm waarin zij gevierd wordt (kinderachtige teksten, onzinliedjes en nonchalance) voor buitenstaanders belachelijk.
Dit laatste is voor mij in de dagelijkse praktijk een enorm probleem bij het doorverwijzen van niet-katholieken die geraakt zijn door de Liturgie (het officie) in de kluis, en die zich aangetrokken voelen tot het katholicisme. Ik kan ze bijna nergens naartoe sturen, omdat het gedrag en het achteloze omgaan met het heilige in de gemiddelde parochiekerk gewoon niet passen bij de bovennatuurlijke werkelijkheid die er tegenwoordig komt. Een enkel bezoek aan een parochiekerk is meestal genoeg om ze voorgoed van hun verlangen naar het katholieke te genezen. De gemiddelde Eucharistieviering komt niet geloofwaardig over.
Ik heb een heilig respect voor allen die ploeteren om de kerken open te houden. Juist omdat ik zo graag wil dat zij daarin niet zullen worden teleurgesteld, hoop ik en bid ik dat de kloof tussen vorm en inhoud waarmee ze zichzelf blokkeren eens zal verdwijnen.
Een bewijs voor het bovenstaande is onze eigen Groninger kathedraal. Sinds daar de vreze des Heren het ‘creatief met kerk’ heeft verdreven zit ze elke zondag zo goed als vol met mensen van alle leeftijden die graag naar de kerk gaan. Ze verheugen zich erop. Ze hebben er plezier in.
Herkenbaar? Nee?
Tijd om er wat aan te doen, dan.
* Consequent termen als ‘almachtig’ en ‘ontzagwekkend’ vervangen door ‘barmhartig’ en ‘liefdevol,’ ‘zonde’ door ‘fouten en tekortkomingen etc.
** ‘Jezus, jouw vriend, de man uit Nazareth,’ ‘breken en delen,’ God, wij vinden alle bloemen zo mooi, beken vol limonade en ranja,’ balonnen aan het altaar, kinderen die stuntelend heilige teksten moeten voorlezen etc. etc.